hulya
13-04-2008, 11:51
Türkçe’nin temel taşı
Anadilimize “Divan-ı Lügat-it Türk” gibi bir hazine kazandıran Kaşgarlı Mahmut, günümüzde ölümsüz eseriyle yaşıyor
İLK BÜYÜK TÜRK DİL BİLGİNİ KAŞGARLI MAHMUT:
‘Türk dilini öğrenmek gereklidir’
UNESCO, 2007 yılının Mevlânâ Yılı olması tavsiye kararını alırken, 2008 ve 2009 yıllarını da Türk kültür ve tarihinin 3 önemli şahsiyetine ayırdı. 2008 yılının Kaşgarlı Mahmut Yılı olması, 2009 yılının da Kâtip Çelebi ve Hacı Bektaş-ı Veli’ye ayrılmasını onayladı. Biz de bu vesileyle Kaşgarlı Mahmut’un yaşamı ve ünlü eseri Divan-ı Lügat-it Türk’ten kısaca bir hatırlatma yapalım...
Kaşgarlı Mahmut 1008-1075 yılları arasında yaşamış, İslamiyet’in kabulünden sonraki Türk milliyetçiliğinin ilk temsilcisidir. Türk dilinin, Türk milliyetçiliğinin en büyük sözcüsü, Kâşgar’da doğdu.
Saciye ve Hamidiye Medreseleri’nde tahsil gördükten sonra kendisini Türk dili incelemelerine adamıştır. Bu amaçla Orta Asya’yı boydan boya kat ederek Anadolu’ya oradan da Bağdat’a gitmiştir. 1072-1073 yılları arasında hazırladığı meşhur kitabını (Divan-ı Lügat-it Türk) Abbasi halifesine armağan etmiştir. Kitabın asıl nüshası bugün İstanbul’da Fatih Millet Kütüphanesi’nde muhafaza ediliyor. Kitabın Uygurca çevirisi ancak 1978’de yapılabilmiştir.
Kaşgarlı Mahmut’un “Türk Dillerinin Gramatik İncelemesi” başlıklı başka bir kitabının daha olduğu söylenir. Divan-ı Lügat-it Türk’ün 3. cildinde bu kitabına atıfta bulunulmuş. Ne yazık ki, bu kitabın ne aslı ne de kopyaları bugüne dek bulunamamış. Türklerin yaşadığı şehirleri, köyleri, obaları bir bir dolaşarak hazırladığı sözlük, İslâmiyet’ten önceki sözlü edebiyatımızı aydınlatan dev bir eserdir.
Kâşgarlı Mahmut, iyi silâh kullanan bir asker olmakla beraber, dilimizi, ulusal kültürümüzü, yurt sevgisini her şeyin üstünde gören ilk büyük dil bilginimizdir. Kitabının önsözünde şu ilgi çekici tümceleri okumaktayız :
“Türk’ün, Türkmen’in, Oğuz’un, Çigil’in, Yagma’ın, Kırgız’ın lisanlarını ve kafiyelerini tamimiyle zihnimde nakşettim. Bu hususta o kadar ileri gittim ki, her taifenin lehçesi bence en mükemmel surette elde edilmiş oldu... Türk dili ile Arab dilinin at başı beraber yürüdükleri bilinsin diye...”
“Türk Sözlüğünün Divanı” anlamına gelen Kâşgarlı’nın bu eseri, yalnız bir sözlük değil; İslâmiyet öncesi Türk edebiyatını, tarihini, coğrafyasını, folklorunu, mitolojisini aydınlatan ansiklopedik bir eserdir. Bilindiği üzere, XI. yüzyıl hemen bütün İslâm ülkelerinde Türklerin egemen olduğu bir dönemdir. Karahanlılar devletinin, özellikle Büyük Selçuk İmparatorluğu’nun askerlikçe ve uygarlıkça en parlak zamanı bu dönem içerisindedir. O tarihlerde Türklerin egemenliğindeki uluslar Türk dilini öğrenmek ihtiyacını duyuyorlardı. Divan-ı Lügat-it-Türk işte bu maksatla, yani yabancılara Türkçeyi öğretmek amacıyla 1073 -1077 tarihleri arasında Bağdat’ta yazılmış bir sözlüktür. İçinde pek çok Türkçe deyim, şiir, atasözü yer almaktadır. Türk sözcüğünün kuvvet, güç, kudret anlamı taşıdığını bize ilk bildiren Kaşgârlı Mahmut’tur. Divan-ı Lügat-it-Türk’teki sözcüklerin anlamları Arapça olarak yazılmıştır. Türkçe 7500 sözcüğün Arapça karşılığı verilirken, sav denilen atasözlerine, sagu denilen ağıtlara, koşuk denilen şiirlere ve destan parçalarına yer verilmiştir. Sözcüklerle ilgili bol bol seci, mesel, hikmet, şiir, efsane; tarih, coğrafya; halk edebiyatı folklor bilgi ve örnekleri verilmiş; dilbilgisi kuralları ortaya konulmuş; Türkoloji’nin sağlam temelleri atılmıştır. Türkologların görüşü: “Göktürk Yazıtları ile Divan-ı Lügat-it-Türk’ün bulunuşu Türklük için tasavvur edilemeyecek kadar büyük kazanç olmuştur.”
Divân-ı Lügat-it Türk, Türkçe’nin neden öğrenilmesi gerektiğini şöyle anlatır:
“Ant içerek söylüyorum, ben Buhara’nın, sözüne güvenilir imamlarının birinden ve başkaca Nişaburlu bir imamdan işittim. İkisi de senetleri ile bildiriyorlar ki, Yalvacımız (Peygamber), kıyamet belgelerine, ahir zaman karışıklıklarını ve Oğuz Türklerinin ortaya çıkacaklarını söylediği sırada Türk dilini öğreniniz, çünkü onlar için uzun sürecek egemenlik vardır buyurmuştu. Bu söz (hadis) doğru ise sorguları kendilerinin üzerine olsun Türk dilini öğrenmek çok gerekli bir iş olur. Bu doğru değil ise akıl bunu emreder. Tanrı, Türk burçlarını yükseltmiş ve onların mülkleri üzerinde felekleri döndürmüştür. Tanrı onlara Türk adını vermiş ve yeryüzüne ilbay kılmış, hakanları onlardan çıkartmıştır. Dünya uluslarının yularlarını onlar eline vermiş, herkese üstün kılmıştır. Onlarla birlikte çalışanları aziz kılmış ve Türkler onları her dilekle-rine ulaştırmış, kötülerin şerrinden korumuştur. Onlara hedef olmaktan korunabilmek için, aklı olana düşen şey, onların yolunu tutmak, derdini dinletebilmek gönüllerini alabilmek için dilleriyle konuşmaktır.”
Alinti
Anadilimize “Divan-ı Lügat-it Türk” gibi bir hazine kazandıran Kaşgarlı Mahmut, günümüzde ölümsüz eseriyle yaşıyor
İLK BÜYÜK TÜRK DİL BİLGİNİ KAŞGARLI MAHMUT:
‘Türk dilini öğrenmek gereklidir’
UNESCO, 2007 yılının Mevlânâ Yılı olması tavsiye kararını alırken, 2008 ve 2009 yıllarını da Türk kültür ve tarihinin 3 önemli şahsiyetine ayırdı. 2008 yılının Kaşgarlı Mahmut Yılı olması, 2009 yılının da Kâtip Çelebi ve Hacı Bektaş-ı Veli’ye ayrılmasını onayladı. Biz de bu vesileyle Kaşgarlı Mahmut’un yaşamı ve ünlü eseri Divan-ı Lügat-it Türk’ten kısaca bir hatırlatma yapalım...
Kaşgarlı Mahmut 1008-1075 yılları arasında yaşamış, İslamiyet’in kabulünden sonraki Türk milliyetçiliğinin ilk temsilcisidir. Türk dilinin, Türk milliyetçiliğinin en büyük sözcüsü, Kâşgar’da doğdu.
Saciye ve Hamidiye Medreseleri’nde tahsil gördükten sonra kendisini Türk dili incelemelerine adamıştır. Bu amaçla Orta Asya’yı boydan boya kat ederek Anadolu’ya oradan da Bağdat’a gitmiştir. 1072-1073 yılları arasında hazırladığı meşhur kitabını (Divan-ı Lügat-it Türk) Abbasi halifesine armağan etmiştir. Kitabın asıl nüshası bugün İstanbul’da Fatih Millet Kütüphanesi’nde muhafaza ediliyor. Kitabın Uygurca çevirisi ancak 1978’de yapılabilmiştir.
Kaşgarlı Mahmut’un “Türk Dillerinin Gramatik İncelemesi” başlıklı başka bir kitabının daha olduğu söylenir. Divan-ı Lügat-it Türk’ün 3. cildinde bu kitabına atıfta bulunulmuş. Ne yazık ki, bu kitabın ne aslı ne de kopyaları bugüne dek bulunamamış. Türklerin yaşadığı şehirleri, köyleri, obaları bir bir dolaşarak hazırladığı sözlük, İslâmiyet’ten önceki sözlü edebiyatımızı aydınlatan dev bir eserdir.
Kâşgarlı Mahmut, iyi silâh kullanan bir asker olmakla beraber, dilimizi, ulusal kültürümüzü, yurt sevgisini her şeyin üstünde gören ilk büyük dil bilginimizdir. Kitabının önsözünde şu ilgi çekici tümceleri okumaktayız :
“Türk’ün, Türkmen’in, Oğuz’un, Çigil’in, Yagma’ın, Kırgız’ın lisanlarını ve kafiyelerini tamimiyle zihnimde nakşettim. Bu hususta o kadar ileri gittim ki, her taifenin lehçesi bence en mükemmel surette elde edilmiş oldu... Türk dili ile Arab dilinin at başı beraber yürüdükleri bilinsin diye...”
“Türk Sözlüğünün Divanı” anlamına gelen Kâşgarlı’nın bu eseri, yalnız bir sözlük değil; İslâmiyet öncesi Türk edebiyatını, tarihini, coğrafyasını, folklorunu, mitolojisini aydınlatan ansiklopedik bir eserdir. Bilindiği üzere, XI. yüzyıl hemen bütün İslâm ülkelerinde Türklerin egemen olduğu bir dönemdir. Karahanlılar devletinin, özellikle Büyük Selçuk İmparatorluğu’nun askerlikçe ve uygarlıkça en parlak zamanı bu dönem içerisindedir. O tarihlerde Türklerin egemenliğindeki uluslar Türk dilini öğrenmek ihtiyacını duyuyorlardı. Divan-ı Lügat-it-Türk işte bu maksatla, yani yabancılara Türkçeyi öğretmek amacıyla 1073 -1077 tarihleri arasında Bağdat’ta yazılmış bir sözlüktür. İçinde pek çok Türkçe deyim, şiir, atasözü yer almaktadır. Türk sözcüğünün kuvvet, güç, kudret anlamı taşıdığını bize ilk bildiren Kaşgârlı Mahmut’tur. Divan-ı Lügat-it-Türk’teki sözcüklerin anlamları Arapça olarak yazılmıştır. Türkçe 7500 sözcüğün Arapça karşılığı verilirken, sav denilen atasözlerine, sagu denilen ağıtlara, koşuk denilen şiirlere ve destan parçalarına yer verilmiştir. Sözcüklerle ilgili bol bol seci, mesel, hikmet, şiir, efsane; tarih, coğrafya; halk edebiyatı folklor bilgi ve örnekleri verilmiş; dilbilgisi kuralları ortaya konulmuş; Türkoloji’nin sağlam temelleri atılmıştır. Türkologların görüşü: “Göktürk Yazıtları ile Divan-ı Lügat-it-Türk’ün bulunuşu Türklük için tasavvur edilemeyecek kadar büyük kazanç olmuştur.”
Divân-ı Lügat-it Türk, Türkçe’nin neden öğrenilmesi gerektiğini şöyle anlatır:
“Ant içerek söylüyorum, ben Buhara’nın, sözüne güvenilir imamlarının birinden ve başkaca Nişaburlu bir imamdan işittim. İkisi de senetleri ile bildiriyorlar ki, Yalvacımız (Peygamber), kıyamet belgelerine, ahir zaman karışıklıklarını ve Oğuz Türklerinin ortaya çıkacaklarını söylediği sırada Türk dilini öğreniniz, çünkü onlar için uzun sürecek egemenlik vardır buyurmuştu. Bu söz (hadis) doğru ise sorguları kendilerinin üzerine olsun Türk dilini öğrenmek çok gerekli bir iş olur. Bu doğru değil ise akıl bunu emreder. Tanrı, Türk burçlarını yükseltmiş ve onların mülkleri üzerinde felekleri döndürmüştür. Tanrı onlara Türk adını vermiş ve yeryüzüne ilbay kılmış, hakanları onlardan çıkartmıştır. Dünya uluslarının yularlarını onlar eline vermiş, herkese üstün kılmıştır. Onlarla birlikte çalışanları aziz kılmış ve Türkler onları her dilekle-rine ulaştırmış, kötülerin şerrinden korumuştur. Onlara hedef olmaktan korunabilmek için, aklı olana düşen şey, onların yolunu tutmak, derdini dinletebilmek gönüllerini alabilmek için dilleriyle konuşmaktır.”
Alinti
